Onderzoekers identificeren een kritisch kantelpunt in de ziekte van Alzheimer
Leuven, 4 juni 2026 – Onderzoekers van VIB, KU Leuven, het UK-DRI en Muna Therapeutics, gesteund door onder meer ERC, hebben een kritische biologische overgang ontdekt die mogelijk bepaalt of de ziekte van Alzheimer leidt tot dementie. Door hersenweefsel te bestuderen van oudere volwassenen met en zonder cognitieve achteruitgang identificeerde het team een kantelpunt dat geassocieerd is met ziekteprogressie en mentale veerkracht. Hun werk, gepubliceerd in Nature Medicine, suggereert dat veranderingen in microglia — de immuuncellen van de hersenen — een belangrijk aangrijpingspunt kunnen vormen voor toekomstige Alzheimertherapieën.
"Dit is een boeiende reis geweest met vele partners. De studie, volledig gebaseerd op menselijk donormateriaal, biedt inzicht in de voortgang van de ziekte van Alzheimer naar dementie, en in mechanismen die voor mentale veerkracht kunnen zorgen," zegt prof. Bart De Strooper (VIB-KU Leuven Centrum voor Neurowetenschappen), ERC-beurshouder en auteur van de studie.
De ziekte van Alzheimer treft wereldwijd meer dan 55 miljoen mensen en wordt gekenmerkt door de ophoping van amyloïd-β-plaques en tau-klitten in de hersenen. Toch is de relatie tussen deze kenmerken en dementie niet eenduidig: sommige individuen blijven cognitief gezond ondanks de aanwezigheid van plaques en klitten.
Wetenschappers geloven in toenemende mate dat het antwoord ligt in de manier waarop verschillende hersencellen reageren op deze eiwitten. Tot de belangrijkste spelers behoren microglia, de immuuncellen van de hersenen, waarvan de activiteit sterk verandert naarmate de ziekte vordert. Inzicht in hoe deze cellen reageren zou kunnen verklaren waarom sommige mensen weerstand lijken te hebben tegen de ziekte van Alzheimer, en dit kan helpen bij het identificeren van nieuwe therapeutische doelwitten.
De nieuwe studie toont aan dat individuen die cognitief gezond blijven ondanks typische kenmerken van Alzheimer in de hersenen dit doen via afzonderlijke biologische mechanismen. Door de hersenen van mensen met en zonder dementie te vergelijken, evenals die van cognitief gezonde honderdjarigen, identificeerden de onderzoekers unieke reacties van de microglia die geassocieerd zijn met veerkracht tegen de ziekte van Alzheimer.
"Een beter begrip van hoe de hersenen weerstand bieden tegen de ziekte zal nieuwe wegen bieden naar therapieën om neurodegeneratie en dementie te voorkomen", voegt prof. Mark Fiers (VIB-KU Leuven), auteur van de studie, hieraan toe.
Een kritische overgang in de ziekte van Alzheimer in kaart brengen
Om deze veerkracht te onderzoeken, combineerde het onderzoeksteam technologieën waarmee weefsels op het niveau van individuele cellen geanalyseerd kunnen worden. Zo identificeerden ze een cruciaal omslagpunt dat gepaard gaat met een opvallende verandering in de microglia. In een vroeg stadium van het ziekteproces namen deze cellen een toestand aan die geassocieerd is met amyloïdplaques. Later schakelden ze over naar een andere toestand die samenviel met het ontstaan van tau-klitten.
Deze bevindingen suggereren dat deze overgang een kritische stap kan vertegenwoordigen die bepaalt of de Alzheimerpathologie zich tot dementie ontwikkelt.
Twee verschillende routes naar veerkracht
De studie onthulde ook dat veerkracht tegen de ziekte van Alzheimer via verschillende biologische mechanismen tot stand kan komen. Tachtigjarigen die amyloïdplaques hadden opgebouwd maar vrij bleven van dementie, vertoonden een vroege microgliale respons, maar maakten de overgang naar de latere toestand die geassocieerd is met ziekteprogressie niet.
Honderdjarigen vertoonden een ander patroon. Hoewel zij het latere microgliale programma activeerden, vond deze respons grotendeels onafhankelijk van tau-ophoping plaats. Met andere woorden: een toestand die bij sommige individuen gelinkt is aan dementie leek bij anderen losgekoppeld te zijn van schadelijke effecten. Deze bevindingen suggereren dat veerkracht niet simpelweg de afwezigheid van de ziektekenmerken is, maar het vermogen van de hersenen om te veranderen hoe ze erop reageren.
Deze inzichten kunnen richting geven aan de ontwikkeling van meer gerichte therapieën. Moleculen gericht op het behoud van gunstige vroege microgliale reacties en betrokken bij microgliale toestandsovergangen kunnen waardevolle therapeutische doelwitten vormen. Bovendien kunnen interventies het meest effectief zijn wanneer ze worden toegepast voordat de hersenen het kantelpunt bereiken waarbij de microglia cellen gelinkt raken aan tau-pathologie en cognitieve achteruitgang.
"Deze bevindingen openen nieuwe mogelijkheden om microgliale toestanden als doel voor medische interventie te zien en de veerkracht van de hersenen te verlengen in plaats van zich louter te richten op de verwijdering van plaques. We zijn enthousiast om deze reis voort te zetten en de oorzakelijke rol van microgliale overgangen te begrijpen, wat moet leiden tot de identificatie van nieuwe therapeutische benaderingen om ziekteprogressie te vertragen of te voorkomen", besluit Niels Plath, CSO van Muna Therapeutics, die meewerkte aan de studie.
Publicatie
Human microglial transitions at the Aβ–tau inflection point associate with divergent pathways to dementia and resilience. Lu, et al. Nature Medicine, 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04393-8.
Financiering
Dit onderzoek werd onder meer ondersteund door Muna Therapeutics, VIB, KU Leuven, de Europese Onderzoeksraad (ERC), het UK DRI, Stichting Alzheimer Onderzoek, en het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO).
João Cardoso
Kristof Windels
