Twee gezichten van ALS

Antwerpen & Leuven, 14 oktober 2025 – Een Belgisch onderzoeksteam heeft aangetoond dat het afweersysteem van de hersenen zich anders gedraagt bij twee schijnbaar gelijkaardige vormen van amyotrofische laterale sclerose, beter bekend als ALS. Patiënten met een erfelijke vorm van de ziekte vertonen dezelfde symptomen als andere ALS-patiënten, maar de onderliggende ziektemechanismen verschillen. Die ontdekking kan grote gevolgen hebben voor de ontwikkeling van behandelingen en de selectie van patiënten voor klinische studies.

ALS overkomt ongeveer 1 op 400 mensen. De zenuwcellen die de spieren aansturen sterven af, waardoor de spieren verzwakken en uiteindelijk verlamd raken. De ziekte is ongeneeslijk en bovendien ook dodelijk: de meeste patiënten overlijden al binnen enkele jaren.

Twee vormen van ALS

Neuroloog prof. Philip Van Damme (UZ Leuven/KU Leuven) kent de impact van ALS als geen ander. Al jaren ziet hij patiënten in het ziekenhuis, en bestudeert hij daarnaast de ziektemechanismen in het labo. In een nieuwe studie sloeg hij de handen in elkaar met prof. Renzo Mancuso aan het VIB-UAntwerp Centrum voor Moleculaire Neurologie, die gespecialiseerd is in onderzoek naar microglia: de afweercellen in ons brein.

Van Damme, Mancuso en hun teams onderzochten hersen- en ruggenmergweefsel van overleden ALS-patiënten. Ze vergeleken daarbij weefsel van patiënten met een erfelijke vorm van ALS (meer specifiek die met een wijziging in het C9orf72-gen) met weefsel van andere ALS-patiënten (zonder bekende genetische oorzaak, ook wel ‘sporadische’ ALS genoemd). Hoewel beide vormen van ALS er eigenlijk identiek uit zien wat betreft symptomen, blijken er nu achter de schermen verschillende mechanismen te spelen.

Twee onderliggende problemen

“We stelden vast dat microglia, de immuuncellen van de hersenen, bij sporadische ALS duidelijk overschakelen naar een actieve ‘opruimstand’,” vertelt Philip Van Damme. “Bij erfelijke (C9orf72) ALS blijkt die omschakeling minder goed te lopen. De interne recyclagemachinerie, die afvalstoffen in de hersenen moet opruimen, hapert.”

“Ook de reactie van astrocyten, de steuncellen in ons brein, is afgevlakt bij erfelijke ALS,” aldus Renzo Mancuso. “Onze resultaten wijzen op verstoorde communicatie tussen microglia en astrocyten.”

Hoewel patiënten er dus hetzelfde uitzien, is de onderliggende biologie anders. “Dat heeft directe gevolgen voor hoe we patiënten in studies indelen en welke behandeling voor wie kan werken,” zeggen beide onderzoekers.

Mijlpaal dankzij patiënten

“Dit is de eerste studie die een rechtstreekse vergelijking maakt tussen erfelijke en sporadische ALS over hoe microglia en astrocyten in het menselijk brein reageren,” zegt prof. Renzo Mancuso.

“Zonder de vele patiënten en families die bij overlijden hersen- en ruggenmergweefsel doneren, hadden we dit nooit kunnen doen,” benadrukt prof. Philip Van Damme. “Dit materiaal is van onschatbare waarde voor wetenschappelijk onderzoek.”

Dankzij snel evoluerende technologie krijgen onderzoekers een steeds gedetailleerder beeld van wat er zich afspeelt in menselijke hersencellen. Van Damme is ervan overtuigd dat we daardoor in de komende jaren veel meer te weten zullen komen over neurodegeneratieve aandoeningen.

De nieuwe studie maakt duidelijk: dezelfde symptomen hebben betekent niet noodzakelijk dezelfde ziektebiologie. Toekomstige therapieën moeten dus aansluiten bij het juiste biologische profiel van de patiënt. 

“Dat is hoopgevend, want hoe beter we die profielen begrijpen, hoe gerichter en effectiever de behandeling kan worden,” zegt Mancuso. “Een one-size-fits-all aanpak van het immuunsysteem zal bij ALS waarschijnlijk niet volstaan.”

Publicatie

C9orf72 hexanucleotide repeat expansions impair microglial response in ALS. Masrori, Bijnens, Fumagalli et al. Nature Neuroscience 2025

Het onderzoek werd gefinancierd dankzij middelen van onder andere de ALS Liga, European Research Council, het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek, KU Leuven (onderzoeksfinanciering via Opening the Future campagne en fondsen als ‘Een hart foor ALS’ en ‘Laeversfonds voor ALS onderzoek’), de BrightFocus Foundation, de Stichting Alzheimer Onderzoek en VIB.