Winterslaap biedt nieuwe kijk op Alzheimer
Onderzoekers van VIB en KU Leuven maken eerste single-cell-atlas van een brein in winterslaap wereldwijd publiek
Leuven, 12 november 2026 – Wat in de hersenen van goudhamsters gebeurt tijdens hun winterslaap, vertoont verrassend veel gelijkenissen met wat er bij mensen in de hersenen plaatsvindt bij de ziekte van Alzheimer. Onderzoekers van VIB en KU Leuven vonden onder meer veranderingen in het tau-eiwit en ontstekingsreacties die ook bij Alzheimer voorkomen. Het cruciale verschil: tijdens de winterslaap zijn die veranderingen natuurlijk en omkeerbaar en gaan ze niet gepaard met hersenschade. Dat maakt winterslaap een interessant model om beter te begrijpen wat er bij Alzheimer misloopt. ‘We willen nu achterhalen welke van deze veranderingen belangrijk zijn en welke rol ze spelen in zieke hersenen,’ zegt prof. Patrik Verstreken (VIB-KU Leuven Centrum voor Neurowetenschappen). De onderzoekers ontwikkelden bovendien de eerste single-cell-atlas van een brein in winterslaap. Ze maken die nu ook publiek, waardoor wetenschappers over de hele wereld deze veranderingen verder kunnen onderzoeken. Het onderzoek werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances.
De ziekte van Alzheimer treft wereldwijd miljoenen mensen. In de hersenen van patiënten stapelen bepaalde eiwitten zich op. Zo ontstaan plaques van amyloïde en kluwens van het eiwit tau. Bij dat tau-eiwit worden te veel fosfaatgroepen aangehecht, waardoor het zich anders gaat gedragen.
Winterslaap biedt onderzoekers een bijzondere kans om te kijken hoe de hersenen omgaan met grote veranderingen. Eerder onderzoek toonde al aan dat tau tijdens slaap en winterslaap tijdelijk kan veranderen. Het onderzoeksteam wilde daarom weten wat er precies in de hersenen gebeurt tijdens de winterslaap en wat dat ons kan leren over Alzheimer.
“Voor het eerst hebben we in kaart gebracht wat er in verschillende soorten hersencellen gebeurt tijdens de winterslaap. We zien veranderingen in de verbindingen tussen hersencellen en tegelijk verandert ook het tau-eiwit, dat een belangrijke rol speelt bij Alzheimer”, zegt prof. Patrik Verstreken (VIB-KU Leuven Centrum voor Neurowetenschappen).“Door te bestuderen hoe de hersenen tijdens de winterslaap met die veranderingen omgaan, kunnen we processen onderzoeken die ook bij dementie voorkomen.”
Winterslaap en omkeerbare ontsteking in de hersenen
De onderzoekers bestudeerden bij goudhamsters de hippocampus (een hersengebied dat onder meer belangrijk is voor het geheugen) in verschillende fasen van hun winterslaap. Ze bekeken welke genen op verschillende momenten actief waren en vergeleken die gegevens met gegevens van mensen met Alzheimer.
Eén van de opvallendste veranderingen vonden ze in de microglia, de afweercellen van onze hersenen. Tijdens de winterslaap vertoonden die cellen een ontstekingsreactie die lijkt op wat onderzoekers ook bij Alzheimer zien. Dat suggereert dat zo’n reactie niet alleen bij ziekte voorkomt, maar ook onderdeel kan zijn van een natuurlijke reactie van de hersenen.
“Omdat het Tau-eiwit zowel bij de ziekte van Alzheimer als tijdens de winterslaap vergelijkbare veranderingen ondergaat, wilden we nagaan of in beide gevallen dezelfde processen aan het werk zijn. Tot onze verrassing zagen we dat de grootste veranderingen tijdens de winterslaap optraden in microglia, de immuuncellen van de hersenen, hoewel Tau voornamelijk in neuronen voorkomt. Nog opvallender was dat hun reactie sterk leek op de ontstekingsreactie die eerder werd waargenomen in de hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer", zegt dr. Pablo Largo-Barrientos, mede-eerste auteur van de studie (VIB-KU Leuven Centrum voor Neurowetenschappen).
Winterslaap in kaart, cel per cel
De onderzoekers brachten ook voor het eerst in kaart wat er tijdens de winterslaap gebeurt in de verschillende soorten hersencellen. Het resultaat is een single-cell-atlas van het brein in winterslaap. Die atlas wordt beschikbaar gemaakt voor andere onderzoekers, zodat zij deze veranderingen verder kunnen bestuderen.
“Door deze atlas publiek te maken, willen we andere onderzoekers helpen om verder te ontrafelen wat winterslaap ons kan leren over Alzheimer”, zegt dr. Pablo Largo-Barrientos.
Het team wil nu verder gaan dan het in kaart brengen van deze veranderingen en ook begrijpen welke functie ze hebben en welke rol ze mogelijk spelen bij neurodegeneratieve ziekten.
“De volgende stap is om te bepalen welke van deze mechanismen en veranderingen in hersencellen het belangrijkst zijn, ze experimenteel na te bootsen en te onderzoeken hoe ze verband houden met wat er in zieke hersenen gebeurt”, besluit prof. Patrik Verstreken. “Uiteindelijk hopen we dat een beter begrip van hoe de hersenen zich tijdens de winterslaap aanpassen, mechanismen blootlegt die kunnen helpen om nieuwe behandelingsmogelijkheden te ontwikkelen voor mensen met dementie.”
Publicatie
Common transcriptional changes in the brain during hibernation and Alzheimer’s disease. Largo-Barrientos, Praschberger, et al. Science Advances, 2026. DOI: 10.1126/sciadv.aeg3486
Financiering
Dit onderzoek werd ondersteund door VIB, KU Leuven, de European Research Council, de Chan Zuckerberg Initiative, de Rainwater Foundation en het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen (FWO).
João Cardoso
Kristof Windels
